De reis naar huis

door LIESE DICTUS | deze recensie verscheen in Hermeneus 98.1

Pat Barkers’ De reis naar huis verhaalt op aangrijpende en rauwe wijze het leven van drie vrouwen in de nasleep van de Trojaanse oorlog. De roman is het vervolg op De stilte van de vrouwen en De vrouwen van Troje, maar vormt een op zichzelf staand geheel. Ook voor wie minder bekend is met de Griekse mythologie of de tragedies over de nasleep van de Trojaanse Oorlog is Barkers nieuwste werk een beklijvende aanrader.

De reis naar huis beschrijft hoe de Trojaanse prinses Cassandra na de val van haar stad als oorlogsbuit en seksslavin wordt meegevoerd door de Griekse koning Agamemnon. De tocht leidt naar Mycene, waar Agamemnons echtgenote, koningin Clytaemnestra, ze opwacht om de moord op haar dochter Iphigeneia te wreken. Toch ligt de nadruk in deze roman niet op de welbekende personages en hun grootse, epische lotgevallen uit de mythencyclus. Het biedt de lezer juist een uitzonderlijk intieme kijk op deze traumatische gebeurtenissen door de ogen van Ritsa, een Trojaanse vrouw die haar leven als geneeskundige moest achterlaten en Cassandra als dienstmeid vergezelt op haar reis naar ‘huis’.

Ritsa’s relaas wordt in tegenstelling tot dat van Cassandra en Clytaemnestra in de eerste persoon weergegeven. Het tekent het beeld van een gebroken vrouw die met de moed der wanhoop, maar tegelijkertijd ook met een enorme levensdrang haar lot ondergaat. Het is schrijnend hoe Ritsa haar eigen gevoelens zowel voor zichzelf als voor anderen probeert te maskeren. De traumatische ervaringen in Troje, de reis naar Mycene en de constante zorg voor Cassandra maken van emoties een luxe die ze zich niet kan veroorloven. Toch schemert Ritsa’s levenslust door in haar zoektocht naar zeldzame momenten van vrijheid die gekenmerkt worden door open plekken met frisse geuren en die in schril contrast staan met de benauwde, stinkende ruimtes waar ze het meeste van haar tijd gedwongen doorbrengt.

Een rode draad in het verhaal vormt het lijden van kinderen in tijden van oorlog en sluimert voortdurend op de achtergrond door de aanhoudende, als het ware dreigende vermelding van kinderliedjes. De drie personages delen in het tragisch verlies van een kind. Dit gemeenschappelijk lijden fungeert als een verbindende factor tussen de sterk verschillende leefwerelden van de drie personages. Net deze combinatie van uiteenlopende standen doet de universele gevoelens in de nasleep van een oorlog naar voren treden. Het herleidt het mythische en het epische naar een verhaal vol menselijk lijden, evenwel zonder overdreven en theatrale uitingen van emotie. Zowel Ritsa als Cassandra en Clytaemnestra worden net gekenmerkt door een zekere gelatenheid. Deze ogenschijnlijke afwezigheid van woede, verdriet en rouw maken de vertelling tot een beklijvend en meeslepend geheel. De lezer is als het ware net zo verdoofd als de slachtoffers en beseft dat een dergelijke rauwe werkelijkheid niet eenvoudig onder woorden gebracht kan worden. Het enige dat hen nog rest is een poging tot het omslaan van de pagina.

De Trojaanse oorlog wordt al eeuwen bezongen en wordt iedere keer weer herverteld. De weg naar huis benadrukt net de stilte en de leegte die de oorlog naliet. Barker laat slachtoffers zonder stem spreken en laat de ruwe realiteit van oorlog aan het woord. Wat overblijft zijn de emoties van de lezer en wanneer die probeert ze onder woorden te brengen, blijkt dat ook hij of zij sprakeloos achterblijft…