Als een boom aan stromend water

door COR HOOGERWERF | deze recensie verscheen in Hermeneus 98.1

Het boek Psalmen is voor christenen altijd een centrale tekst geweest. Zij lazen en hoorden psalmen eeuwenlang in de Griekse vertaling, of een vertaling daarvan, zoals in het Latijn. De oorspronkelijk Hebreeuwse poëzieverzameling is in staat gebleken in heel verschillende gestalten en gebruikscontexten de bouwstenen te leveren voor religieus zelfverstaan. 

Aurelius Augustinus’ commentaar op Psalmen is in het Westerse christendom een gids voor dat zelfverstaan. Zijn commentaar bestaat uit een compilatie van commentaren, verhandelingen en preken, die sinds Erasmus’ editie bekend staan als enarrationes, ‘uitweidingen’. Het onderhavige boek bevat de oudste kern, een lopend commentaar op Psalmen 1-32 uit de jaren 392-395, aangevuld met elf preken over enkele van deze psalmen. In dezelfde serie verscheen eerder de vertaling van de uitweidingen over Psalm 110-117 (vert. Joost van Neer e.a., 2020). 

Het is interessant om verschillende typen of fasen van tekstuitleg naast elkaar te zien. Bij Psalm 15-32 biedt Augustinus een beknopte parafrase, bij antieke exegeten de ruggengraat van een lopend commentaar. Bij Psalm 1-14 is dit verder uitgewerkt met onder meer opmerkingen over de achtergrond, de samenhang en het idioom van de tekst. Ten slotte laten de homilieën zien hoe dit resulteert in een retorisch aangeklede tekstbehandeling. In die levendige toespraken is Augustinus op zijn best.

In Augustinus’ uitleg is alles erop gericht de Psalmen een diepere betekenis te onttrekken die direct bruikbaar is voor christelijke toepassing. Het hielp daarbij dat de Griekse en Latijnse vertalingen vaak zo obscuur waren dat speculatieve, allegorische interpretatie ruim baan kon krijgen. De gelukkige man in Psalm 1? Dat is Christus. Dicht David “op de eerste dag van de week” (Psalm 23/24)? Dan gaat het over Christus’ opstanding. Een psalm “over de voltooiing van de tent” (Psalm 28/29) is natuurlijk een lied van Christus over de voltooiing van de kerk. Enzovoort. De geschiedenis is een sluier van Davids profetie. Als David bijvoorbeeld Absalom noemt, die een coup probeerde te plegen, dan is dat een allegorische aanduiding van Judas, de verrader van Christus.

Augustinus staat met deze benadering in een traditie. Maar het kon bij christenen ook anders, bijvoorbeeld in de Antiocheense school, waar de historische context van David leidend was voor de uitleg. De christelijke uitleggeschiedenis komt in de inleiding slechts zijdelings aan de orde. De inleiding bevat wat nodig is om het boek te kunnen plaatsen en biedt allerlei aanknopingspunten voor verdere verdieping.

De vertaling zelf is gesteld in goed leesbaar Nederlands, hoewel binnen de circa zeshonderd pagina’s wel wat uitschieters te vinden zijn (enerzijds ‘lankmoedig’, 185, 203; ‘aanschijn’, 518; anderzijds ‘een kopje kleiner maken’, 490). Het Latijnse idioom schemert soms door, maar dat doet er niet aan af dat er een goede balans is tussen precisie en leesbaarheid.

De vertalers hebben er alles aan gedaan om het boek toegankelijk te maken, onder andere met behulp van tabellen, kopjes, verwijzingen in de marge en voetnoten. Zo anticiperen ze vermoedelijk op het gebruik: weinigen zullen het commentaar van a tot z lezen, de meesten zullen het raadplegen voor de een of andere passage. Soms loopt het streven naar toegankelijkheid uit de hand (een lange maar overbodige noot over Babylonia op p. 476). 

De bestudering van de uitleggeschiedenis van heilige geschriften is in de (westerse) geestesgeschiedenis soms wat onderbelicht, terwijl die uitleg een breder publiek bereikte dan ‘hogere’ literatuur. Dank aan de vertalers voor dit formidabele werk, dat dit aspect van de westerse geestesgeschiedenis toegankelijk maakt.