Vuren van Judas, as van Oidipous

door SIWARD TACOMA | deze recensie verscheen in Hermeneus 98.2

In de middeleeuwen kreeg Judas Iskariot een biografie, die een bekend mythisch stramien volgt: zijn zwangere moeder droomt dat haar kind rampen zal brengen. De baby wordt weggemaakt en keert jaren later onherkend terug. Hij doodt dan zijn onherkende vader en deelt het bed met zijn moeder. De plot is, met kleine variaties, in diverse talen genoteerd (ook in het Nederlands) – een kerntekst is de Latijnse Legenda Aurea. Daar, als onderdeeltje van het leven van de heilige Mathias (de man die traditioneel Judas’ plaats innam in de groep apostelen), is ongeveer een A4tje gewijd aan bovenstaande gebeurtenissen.

Oedipus revisited, dus; een interessant geval van antiekenreceptie. Het leven van de nieuwtestamentische oerschurk, gemonteerd op dat van de tragische figuur die zijn lot (ook) niet kon ontlopen.

Ook in de titel van Rhea Galanaki’s roman (2009) zijn de figuren gecontamineerd. In een verantwoording noemt Galanaki haar bronnen – een gedicht uit de Kretenzische renaissance verhaalt een helletocht, met een cameo voor Judas (77 verzen) het beschrijft zijn oedipale levensloop. De schwung waarmee in dit gedicht voorchristelijk cultuurgoed met christelijke motieven wordt verbonden doet aan Dante denken. Galanaki geeft vlees aan de legendarische botten met een novelle van zo’n 60 pagina’s waarin ze het leven van Judas en zijn ouders hervertelt in een rijke stijl. Ze schetst eenvoudige krabbelaars in een ongedefinieerd premodern verleden, er is een noodgedwongen reis en de rozentuin van een koning: de sfeer varieert tussen bijbels en sprookjesachtig, met daarnaast plaats voor het oriëntaalse van Duizend-en-één-nacht. En ook is dus steeds dat antiek-mythologische raster aanwezig.

De vertelster (de ‘ik’ is expliciet een ‘zij’) levert terloops commentaar op de gebeurtenissen, waarin ze tenslotte het lot van Judas’ moeder ontroerd en ontroerend beschouwt. Van Jokaste weten we hoe ze stierf, noteert ze (en ze schrijft het ook op horrorwijze uit), maar niet van deze Kibouréa. Hoewel ze als schrijver de macht heeft om die lacune te dichten, laat ze deze opzettelijk open. Maar Kibouréa wordt begraven, en gaat naar de ‘onderwereld’, dat domein dat sinds de oudste prehistorie bestaat. De verschillende volksaarden en religieuze denominaties die de vertelster overweegt worden daarmee minder pregnant. Griekenland heeft diepe wortels, en de romantekst maakt dat actueel.

De hoofdstukken van Galanaki’s versie van de Judas-biografie worden afgewisseld met een (ook in aantal pagina’s) grotere vertelling die zich in het Nu afspeelt, of tenminste in de latere twintigste eeuw. Daar vindt de lezer dezelfde motieven. Een dorpje in de bergen op Kreta, een kleine gemeenschap, er verschijnt een vreemdelinge die een precair sociaal evenwicht ontregelt. En er is een ritueel: met Pasen verbrandt men er altijd een pop, die Judas – dus Het Kwaad – representeert (de traditie bestaat echt, en niet alleen in Griekenland). De ‘vuren’ uit de titel verwijzen naar deze onderneming. 

In dit moderne verhaal is de Oedipusfiguur op andere manieren aanwezig: als echo, en als lens. Het dorpje is een afgebakende plaats van handeling, we leren slechts enkele bewoners kennen (magistraten, een herder, een oude vrouw). De anderen zijn een min-of-meer homogene massa die, als een koor in een tragedie, commentaar levert op de gebeurtenissen. Men frequenteert, afhankelijk van politieke kleur, één van de twee cafés – maar als er gedoe is met lieden die van buiten komen, trekt men een gemeenschappelijke lijn. Een (vermeende?) plaag, die het dorp teistert, of zou kunnen teisteren, vraagt om een zondebok, een oplossing, verlossing.

Het is een slimme constructie, die ook de gedragingen van de uitgewerktere personages in een cultuurhistorisch continuüm plaatst. Hun motieven zijn misschien karakterologisch verklaarbaar, maar die karakters, zo suggereert de vorm van dit boek, zijn manifestaties van oeroude patronen. Ver- en uitbanning, vrijwillig of niet, zijn zo oud als de Griekse taal, of ouder, net als een soort clan-denken dat de moraal bepaalt, en de schier instinctieve reactie op een gepercipieerde smet (het miasma uit de tragedie).

Bedenkelijke uitvloeisels van twintigste-eeuwse politiek en moraal resoneren in dit ideeënspel. In het dorpje van Nu smeult het – een schooldocent is onverholen antisemiet en moslimhater; via een bevriende journalist probeert hij stemming te maken met vuilspuiterij over bloed-en-bodem. Angelikó, een oude dame met oorlogsverleden (haar naam is een sprekende), ontfermt zich over de Joodse Martha, een nieuwe docent op dezelfde school, die bij haar een kamer huurt, en wier situatie een navrante parallel heeft in het gedoe rondom de Judaspop (de schoolkinderen wijzen automatisch naar het ene klasgenootje dat van buiten kwam – ‘het Albaneesje’, als ze kleren moeten hebben voor de pop).

Soms is de plot wat houterig of een tikje potsierlijk en geforceerd (er is, handig voor het verhaal, geen politie in het dorp; de rivaliserende docenten huren állebei een kamer bij Angelikó, Angelikó kende Matha’s grootmoeder, maar Martha heeft haar nooit gekend), maar dat past wel in een roman, die het roerend-humane maar ook het pijnlijk-onvermijdelijke thematiseert, dat zich als ‘nieuw’ manifesteert, terwijl het eigenlijk sinds lang in de bovenmenselijke Cultuur besloten lag. 

‘De tijd houdt van lacunes en herhalingen, spel en verrassing, plotselinge wendingen, maar ook van trage, eeuwige cycli’, mijmert Martha op zeker moment. Herhalingen, eeuwige cycli: in Galanaki’s Griekenlandbeeld is de oude mythe steeds actueel. De vrouwen, die het verhaal focaliseren (de vertelster, Martha, Angelikó) zien waar het schuurt, en waar ze kunnen bijsturen doen ze dat. Deels is dat een hopeloze onderneming – maar de schrijver heeft het laatste woord, en ze creëert tenslotte een sprankje hoop (as is vruchtbaar).