HUBERT MOOIMAN | ‘Het meest gelezen boek ter wereld is niet noodzakelijk het best gelezen boek.’ Met deze woorden opende de Leidse hebraïst Jan Fokkelman in 1997 zijn Vertelkunst in de bijbel. Fokkelmans observatie heeft anno 2025 waarschijnlijk weinig aan belang ingeboet – al is dit geenszins te wijten aan het Nederlands-Vlaams Bijbelgenootschap, dat al decennialang niet alleen nieuwe vertalingen van het invloedrijkste boek uit de oudheid publiceert, maar ook voorziet in volumina met commentaren op en aanzetten tot interpretatie van de all-time bestseller.
Met het Nieuwe Testament met Joodse toelichtingen (NTJT) biedt het NBG onder een bescheiden titel een rijk boekwerk dat werkelijk kan helpen de Bijbel beter te lezen. Het boek is in de basis een vertaling (en op sommige punten een verbetering) van het gevierde Jewish Annotated New Testament (JANT) van Amy-Jill Levine en Marc Zvi Brettler, dat in 2011 zijn eerste druk beleefde. Het concept van het JANT – en dus ook van het NTJT – is om vanuit de context van het antieke jodendom en de latere joodse traditie toelichting te bieden bij het Nieuwe Testament. Dat is weliswaar de oudste collectie christelijke teksten, maar het Nieuwe Testament is ondenkbaar zonder de context van het antieke jodendom. De toelichting krijgt in het NTJT vorm in voetnoten bij de Bijbeltekst (de gebruikte vertaling is de NBV21), maar ook in inleidende en verdiepende essays. Ieder boek van het Nieuwe Testament wordt voorafgegaan door een kritische introductie en bevat een aantal kaderteksten waarin specifieke onderwerpen worden uitgelicht. Het boek wordt afgesloten met een essaygedeelte, dat de laatste 250 pagina’s beslaat.
Juist dit essaygedeelte maakt dat we hier met meer dan een studiebijbel te maken hebben. De essays bieden doorgaans een genuanceerd, historisch-kritisch perspectief op het nieuwtestamentische bronmateriaal. Erg relevant voor de oudheidliefhebber zijn de essays van Erich S. Gruen, Martin Goodman en Eric M. Orlin, die het antieke jodendom in de context van de Grieks-Romeinse wereld bespreken. Ook de essays die zich meer op het joodse leven buiten het intellectuele joods-hellenisme richten zijn echter de moeite waard. Zeer lezenswaardig zijn het in al zijn beknoptheid erg geslaagde essay over de historische Jezus (van Sarah J. Tanzer) en de heldere bijdrage over de moeilijkheden die we ondervinden bij het onderscheiden van joden en christenen in de oudheid (van de hand van Charlotte Elisheva Fonrobert). Ook belangrijke thema’s in de studie van het Nieuwe Testament (vertaling, canonisatie) en enkele historische tekstcollecties en stromingen (antiek messianisme, de werken van Philo van Alexandrië, de Dode Zeerollen) kregen een eigen bespreking.
Het Nieuwe Testament met Joodse toelichtingen verschijnt op een weinig opportuun moment en zal met name de aandacht hebben getrokken van theologisch geïnteresseerde lezers. Maar dit omvangrijke boekwerk verdient een breder publiek: aan de rand van het sterk gepolariseerde Palestina/Israël-debat biedt dit boek namelijk een oase van nuance. Het NTJT brengt ten eerste onder de aandacht dat het Nieuwe Testament een antiek geschrift is, en dat het moet worden gelezen in het kader van het kosmopolitische hellenisme. Het contemporaine jodendom was, ondanks zijn eigen tradities, sterk in dit hellenisme verankerd, waarvan alleen al het feit dat het Nieuwe Testament in het Grieks is geschreven getuigt. Ten tweede laat het NTJT zien dat er grote verschillen zijn tussen de verschillende fases van het (antieke) jodendom: het jodendom waar het Nieuwe Testament op reageert, is niet het jodendom van de vroegste geschriften uit de Hebreeuwse Bijbel, net zo min als het overeenkomt met het jodendom van middeleeuws Spanje of het huidige politiek zionisme in Israël.
Met het Nieuwe Testament met Joodse toelichtingen heeft het Nederlands-Vlaams Bijbelgenootschap een schat aan informatie in het Nederlands beschikbaar gemaakt die normaal gesproken beperkt blijft tot kringen van specialisten. Het NTJT is geen primair missionaire publicatie, maar een historisch degelijk overzicht dat een vaak gemakzuchtig naar theologen toegeschoven deel van de antieke wereld eindelijk ontsluit voor een breed publiek.
Hubert Mooiman is promovendus aan de Universiteit Leiden en eindredacteur van Hermeneus. Deze recensie verscheen ook op papier in Hermeneus 97.4.
Auteur: Amy-Jill Levine en Marc Zvi Brettler (vert. Tineke Bol-Drieenhuizen, Cor Hoogerwerf e.a.)
Titel: Nieuwe Testament met Joodse toelichtingen
ISBN: 9789089122834
Uitgever: Nederlands-Vlaams Bijbelgenootschap, oktober 2024
Uitvoering: hardcover, 934 pag.
Prijs: € 65,-
