AMARANTH FEUTH | ‘Culturele lijm’, zo noemt Evelien Bracke de Grieks-Romeinse mythen die in de loop van onze geschiedenis zijn verteld en herverteld. Haar boek won de OIKOS publieksprijs 2025 en is een echte aanrader voor wie interesse heeft in oudheidreceptie. Bracke bespreekt een keur van antieke verhalen die vandaag de dag blijven terugkomen in literaire hervertellingen, politieke debatten en manifesten, in journalistiek en wetenschap en in internet-memes.
Zo roept de leidraad uit de titel zelf al de verhalen op van de Minotaurus en Penelope’s weefwerk. Ook gaat Bracke in op het verhaal van de Libanese prinses Europa die door de oppergod Zeus wordt verleid in de gedaante van een witte stier. Bracke laat zien hoe dit het verbindende verhaal van de Europese Unie is geworden waaruit het nare ‘detail’ van de verkrachting graag wordt weggelaten. Juist dat maakte de EU kwetsbaar voor een populistische aanval waarin het machtsmisbruik van Zeus, alias de EU, fijntjes naar voren werd gebracht. Zo laat Bracke zien hoe flexibel de antieke verhalen ook nu zijn.
Het boek is voor iedereen goed leesbaar, omdat Bracke de Griekse verhalen die ze bespreekt, steeds even kort op een rijtje zet. Daarbij helpen ook de afbeeldingen in de tekst (in zwart-wit) en achterin (in kleur) en de vele QR-codes, waarmee de lezer relevante websites meteen kan opzoeken. Ook is er een literatuurlijst en een handige index.
Brackes boek bestaat uit drie verschillende delen die ieder zijn onderverdeeld in korte, toegankelijke hoofdstukken. Deel één, ‘De macht van mythen’, vormt een inleiding over het huidige gebruik van antieke mythen als leidraad in onze maatschappij. Naast de mythe van Europa analyseert Bracke in dit hoofdstuk de vele grappige memes over het paard van Troje op sociale media en noemt zelfs een ‘Trojan horse meme generator’, waarmee je zelf memes kunt maken (met QR-code!).
Deel twee, ‘Onzekere tijden’, gaat over de grote kwesties van deze tijd. Bracke bespreekt verwijzingen naar de Ilias in verband met de oorlog in Oekraïne (Zelenski als Hector, Poetin als Agamemnon). Ook plaatst Bracke de wijdverbreide stigmatisering van invloedrijke vrouwen als heksen in de traditie van Medea en Circe. Klimaatverandering wordt geassocieerd met het verhaal van de Minotaurus, die gemakshalve wordt buitengesloten in het labyrint. Kunstmatige intelligentie komt aan bod aan de hand van de Kretenzische reus Talos, een antieke cyborg. Tenslotte komt Oedipus voorbij als verbeelding van het menselijk lijden.
In deel drie bespreekt Bracke hoe diverse groepen die ideeën voor de toekomst ontwikkelen, gebruikmaken van antieke verhalen. Prometheus, die de mens het vuur brengt, verschijnt als beeld voor Elon Musk en de techmiljardairs. Medusa komt langs als beeld voor de huidige blik van en op vrouwen. We lezen ook over hervertellingen voor pubers van het Persephone-verhaal en over Antigone als activist. Deel drie eindigt met Penelope als crisismanager.
Het boek is ook bijzonder lezenswaardig omdat Bracke de Grieks-Romeinse verhalen niet op een voetstuk plaatst en regelmatig verwijst naar mythen uit andere culturen. Ook leidt ze de antieke mythen in met ervaringen en anekdotes over zichzelf als wetenschapper, docent en alleenstaande moeder. Daarmee krijgt de analyse van hedendaagse mythenreceptie door allerlei heel verschillende groepen een stevig en prettig eigen perspectief.
Amaranth Feuth is postdoctoraal onderzoeker aan de Universiteit Leiden. Deze recensie verscheen ook op papier in Hermeneus 97.4.
Auteur: Evelien Bracke
Titel: Leidraad door het labyrint. De macht van klassieke mythen in onzekere tijden
ISBN: 9789020948028
Uitgever: Academia Press, april 2025
Uitvoering: paperback, 254 pag.
Prijs: € 24,99
