MIEKE DE VOS | De dichtende paus is een vertaling van epigrammen uit de vierde eeuw van onze jaartelling met een zeer uitgebreide toelichting. Juist die toelichting maakt dit boek waardevol, want de vroegchristelijke periode is een blinde vlek voor veel liefhebbers van Rome. Roald Dijkstra maakt én duidelijk dat dit een gemis is, én vult de kennislacunes met een mooi geïllustreerd en prettig leesbaar boek, dat bovendien uitstekend als reisgids is te gebruiken.
Paus Damasus (ca. 305-384) was belangrijk voor de vorming van het latere katholicisme: hij bevorderde de heiligenverering, het gebruik van Latijn en de positie van Rome als hoofdstad van de kerk. Op zijn aandringen begon Hieronymus van Stridon aan de Vulgaat, de Latijnse vertaling van de Bijbel. De poëzie van de paus laat zich het beste omschrijven als kunst op locatie. In en rond Rome bouwde hij kerken voor martelaren, wier stoffelijke resten hij niet zelden eigenhandig terugvond, en liet hij hun graven in de catacomben restaureren. Voor al deze heiligen dichtte hij grafschriften, die in marmer gebeiteld bij hun graf of altaar werden aangebracht. Brokstukken van deze plaquettes zijn teruggevonden, maar de meeste gedichten zijn overgeleverd in reisverslagen van pelgrims. Welke heiligen Damasus op welke plek met een gedicht vereerde is daardoor vrij goed bekend.
In navolging van de Amerikaanse onderzoeker Dennis Trout groepeert Dijkstra het werk van Damasus rond de oorspronkelijke locaties en ontsluit zowel de gedichten als de plek waarvoor ze bedoeld waren. De illustraties geven een beeld van de catacomben, waar Damasus’ gedichten in het halfduister schemerden tegen een marmeren achtergrond. Op de kaart voorin wordt duidelijk dat onder leiding van Damasus buiten de Aureliaanse muur een hele ring van nieuwe christelijke heiligdommen ontstond, waar nog verrassend veel van over is. Met behulp van dit boek kun je die monumenten afgaan, hetzij vanuit de leunstoel, hetzij in de stad.
Het werkt zo: ieder gedicht (tweetalig weergegeven) is gekoppeld aan een plek van verering. Onder de kop Wie? presenteert Dijkstra de heilige, onder de kop Waar? de locatie. Dan volgen de cultuurhistorische uiteenzettingen die dit boek zo boeiend maken. Voor de catacomben van Callixtus aan de Via Appia bijvoorbeeld dichtte Damasus maar liefst vijf grafschriften. Naar aanleiding van het epigram voor de heilige Stephanus en Tarsicius gaat Dijkstra in op de oorsprong van de martelaarscultus, bij een volgend epigram op de criteria die Damasus hanteerde voor een heiligverklaring, bij weer een ander op de dreiging van scheuring in de kerk en Damasus’ strijd hiertegen. In de nabijgelegen catacombe van Domitilla bespreekt hij verhalen over de martelaren Achilles en Nereus. Eerst zouden de martelaren militairen zijn geweest, later werd er verteld dat het eunuchen waren.
Verder langs de Via Appia staat de San Sebastiano fuori le mura, buiten de muren, waar een originele inscriptie van Damasus is te zien. De tekst gaat over de onbekende martelaar Eutychius. Damasus beschrijft hoe de heilige hem, paus Damasus, in een droom toonde waar zijn stoffelijke resten lagen. In de San Sebastiano is ook een middeleeuwse kopie van Damasus’ beroemdste gedicht te vinden. ‘Hier hebben vroeger heiligen gewoond, u dient dat te weten | u die de naam van Petrus alsook die van Paulus hier navraagt.’ Hoewel Romes schutspatronen ieder een laatste rustplaats hadden in hun eigen kerk, maakte Damasus graag gebruik van de legende dat ze tijdelijk bij de Via Appia waren begraven om te suggereren dat ze tegelijk en samen stierven. Steeds blijkt Damasus een man die luchtig omsprong met tradities en ze desnoods verzon. Al dichtend bedacht de paus nieuwe gronden voor de traditionele grootsheid van Rome.
Mieke de Vos, historicus en vertaler, is bestuurslid van het Nederlands Klassiek Verbond. Deze recensie verscheen ook op papier in Hermeneus 97.4.
Auteur: Damasus (vert. en inl. Roald Dijkstra)
Titel: De dichtende paus. Damasus over Rome en haar heiligen
ISBN: 9789048568703
Uitgever: Amsterdam University Press, juni 2025
Uitvoering: paperback, 200 pag.
Prijs: € 22,50
