▶ Op zaterdag 8 maart 2025 reikte de jury van de Homerusprijs voor de zestiende keer deze prijs uit. Het Nederlands Klassiek Verbond kent de prijs sinds 2010 jaarlijks toe aan een Nederlandstalig boek dat in het voorgaande kalenderjaar is verschenen en dat volgens de speciaal hiertoe aangestelde jury het beste een brug weet te slaan tussen de Klassieke Oudheid en het heden.
Voor deze prijs komen zowel vertalingen als nieuw, eigen werk in aanmerking, fictie en non-fictie. De jury bestond dit jaar uit terugkerende juryleden Patrick De Rynck en Berenice Verhelst. Als derde jurylid mocht Janric van Rookhuijzen aansluiten, omdat hij samen met Eric Moormann één van de winnaars van de Homerusprijs van 2024 was met hun boek De Akropolis van Athene. Geschiedenis van een mythisch icoon. Het werk van de jury werd bovendien ondersteund door secretaris Leoniek Koster.
Gelukkig was ook dit jaar de longlist omvangrijk, samengesteld uit een grote verscheidenheid aan genres. De 27 titels liepen dus ver uiteen, van vertalingen van onder andere Sophocles en Erasmus tot werken die de actuele relevantie van de Oudheid duiden, maar ook praktische filosofie, poëzie, een roman en een reisgids. De jury was zeer te spreken over deze veelzijdigheid en de kwaliteit van de titels en vond het dit jaar dan ook erg lastig tot een shortlist te komen. De jury betreurt het verhoudingsgewijs kleine aandeel vrouwelijke auteurs in het aanbod, en doet hierbij een oproep aan vrouwelijke auteurs-in-spe om niet te schromen de pen op te nemen – een oproep die juist op de dag van de uitreiking, Internationale Vrouwendag, luid mag klinken. Uiteindelijk heeft de jury besloten de volgende drie werken te nomineren op de shortlist. Ze worden op alfabetische volgorde van de achternaam van de eerste auteur genoemd en kort besproken:
- Zwerven langs de limes. De randen van het Romeinse Rijk, door Luc Devoldere, uitgegeven door Athenaeum.
- Zorg goed voor je ziel. Vrouwelijke Griekse filosofen van Theano tot Hypatia, door Mieke de Vos en Michiel Leezenberg, uitgegeven door Boom;
- De wereld van Clovis. De val van Rome en de geboorte van het Westen, door Jeroen Wijnendaele, uitgegeven door Ertsberg.
Zelfs de korte shortlist is veelvormig, zowel in genres als inhoudelijk: een caleidoscopisch, essayistisch werk dat de lezer meeneemt langs de randen van het Romeinse Rijk, en daarbij op allerlei manieren confronteert met grenzen in ruimte en tijd. Een verzameling van de bewaarde fragmenten van vrouwelijke Griekse filosofen, met een uitvoerige inleiding over de historische achtergrond en wat we weten over het denken van deze vrouwen. Een historische studie waarin via de persoon Clovis de val van het Romeinse westen en de opkomst van het Frankische Rijk wordt uitgediept. Elk werk heeft uiteraard zijn eigenheid, voordelen en nadelen en is gericht op een eigen publiek. De jury heeft zo veel mogelijk facetten van de genomineerde titels laten meewegen in haar eindoordeel, maar leidend is de mate waarin elk individueel werk een brug tussen de oudheid en het heden slaat. De bevindingen van de jury, die tot stand zijn gekomen na een grondige discussie die snel tot eensgezindheid leidde, zijn als volgt.
De titel Zwerven langs de limes. De randen van het Romeinse Rijk door Luc Devoldere werd met veel plezier door de jury gelezen. Dit werk neemt de oudheid als raamwerk, maar laat haar ook los. Het thema van het boek is zeer actueel: denken over grenzen, of ze nu reëel of denkbeeldig zijn, of door de tijd heen bestaan, sluit zeer goed aan bij de tijdgeest en, helaas, de actuele geopolitieke crisis. Er is een grote betrokkenheid met moderne politiek en bij het thema Europa door het gehele werk, dat als het summa van een leven lang lezen en vijftien jaar reizen kan worden beschouwd, zoals blijkt uit de aandacht voor een groot aantal verschillende interessegebieden: niet alleen militaire of politieke geschiedenis, maar onder andere ook religie, filosofie en literatuur. Dit is een erudiet en veeleisend boek dat uitgaat van een belezen lezer met een brede interesse in literatuur, cultuur en politiek. Ook de blik op het Romeinse Rijk is allesbehalve statisch, met ruime aandacht voor onderbelichte streken én periodes. De in het hele boek opgenomen citaten, anekdotes en gesprekken raken en verrassen de lezer, en zorgen voor een stimulerende leeservaring. Ook voor de toeristische tips die het werk bevat is het al de moeite waard, met zoveel indrukwekkende archeologische sites waar Devoldere nagenoeg alleen was! Het werk stemt daarnaast tot nadenken en nodigt uit tot reflectie op het heden. Is het misschien té erudiet om een brug te slaan naar een breed lezerspubliek? Devoldere ondersteunt de lezer ook in zijn zoektocht, door voldoende achtergrondinformatie te bieden. De vele namen die de revue passeren krijgen zo een gezicht, waardoor de drempel verlaagd wordt om meer over deze figuren te weten te willen komen. Er is ook werkelijk voor ieder wat wils. De persoonlijke blik van de reiziger zorgt voor knappe spanningsbogen, die worden aangekleed door het literaire gehalte. Dit is een stilistisch hoogstaand werk door een echte literator. Tegelijkertijd zorgen de persoonlijke blik en de essayistische stijl er ook voor dat dit een boek is met een heel persoonlijke visie. De blik is die van een westerse intellectueel, die bijvoorbeeld met spijt vaststelt dat Alexandrië, ooit een Westerse stad, vandaag voor ‘ons’ verloren is. Wellicht dat bepaalde ideologische standpunten van de auteur, die zichzelf een ‘rustend katholiek’ noemt, sommige lezers wel eens dwars zullen zitten, maar ze nodigen toch vooral uit tot tegenspraak en verdere reflectie.
In hun werk over de overgebleven fragmenten van vrouwelijke Griekse filosofen – Zorg goed voor je ziel. Vrouwelijke filosofen van Theano tot Hypatia – bedden Mieke de Vos en Michiel Leezenberg de vertaalde teksten door middel van een substantiële kennismaking met de wetenschapsfilosofie en de geschiedenis van de filosofie, waarin belangrijke vragen worden gesteld zoals ‘wat is filosofie eigenlijk?’ en ‘waarom zijn de vrouwelijke filosofen uit de oudheid zo vergeten geraakt?’. De jury waardeert de goed functionerende samenwerking tussen de twee auteurs, die als historica en wetenschapsfilosoof beiden hun discipline knap vertegenwoordigen. Het resultaat is een goed en vlot geschreven boek, grijpt de aandacht van de lezer met een verrassend onderwerp en ontsluit dit belangwekkende thema voor de Nederlandstalige boekenmarkt. De kadering van het onderwerp is bijzonder goed verzorgd, met een mooie cultuurhistorische en wetenschapsfilosofische algemene inleiding, maar ook door de handzame en toch verdiepende inleidingen per filosofe. Deze kadering is onderbouwd met vele verwijzingen naar academische literatuur. Dit kan mogelijk wel een drempel vormen voor de modale lezer. Ook de reflectie op de praktijk van het vertalen is technisch/academisch, en gaat terecht in op enkele moeilijk te vertalen begrippen. Kwesties zoals de al dan niet gegenderde taal en stijl van het overgeleverde materiaal worden niet besproken. Het blijft schrijnend hoe weinig substantieel het te vertalen materiaal door en over filosoferende vrouwen is. Daardoor is dit een dun boekje, een kleinood. Wellicht, zo dachten wij, had het wat omvangrijker kunnen worden door middel van Gregorius’ levensschets van Macrina (die toch niet is opgenomen omdat er al Nederlandstalige vertalingen van bestaan). Ook literaire getuigenissen over vrouwelijke intellectuelen als Aspasia of Diotima hadden wellicht ook meer mogen worden besproken. De chronoligische presentatie van het boek roept uiteindelijk ook vragen op over de veranderende positie van vrouwen doorheen de oudheid. U ziet, dit belangrijke boek smaakt naar meer. En niet alleen op Internationale Vrouwendag.
Jeroen Wijnendaele trekt in zijn boek De wereld van Clovis. De val van Rome en de geboorte van het Westen ten strijde tegen foutieve clichés over de Franken en hun rol in de val van het West-Romeinse rijk. De Franken zijn voor oudheidkundigen dus niet marginaal plaatsvindt, maar juist hoofdrolspelers in een centrale oudheidkundige vraag . De lezer merkt al snel dat het werk geschreven is door een specialist terzake: misvattingen worden vakkundig recht getrokken en de auteur graaft diep door. De transformatieve late oudheid, lange tijd een onderbelichte periode, krijgt zo meer en meer kleur, ook voor het Nederlandstalige lezerspubliek, en dit voor de tweede maal in een boek van Wijnendaele. De vraag of Clovis, wiens naam het omslag siert, het hoofdthema is van dit boek zullen verschillende lezers anders beantwoorden. Wijnendaele neemt een lange aanloop om bij Clovis aan te komen, waardoor vooral de geleidelijkheid van de zogenaamde ‘val’ centraal komt te staan. En hoewel de auteur nadrukkelijk ook aandacht wil besteden aan onder meer vrouwelijke pespectieven en het leven van de ‘gewone’ mensen, is het toch vooral een militaire geschiedenis. Dit is debet, zoals de auteur zelf aangeeft, aan de beschikbaarheid en focus van het vooral tekstuele bronnenmateriaal waar hij zich als historicus op richt. In de laatste hoofdstukken over het Merovingische rechtssysteem en de beschouwingen over hoe Frankrijk met de erfenis van Clovis omgaat, breekt het boek helemaal open en wordt de brug tussen oudheid en heden het meest nadrukkelijk gevormd. Hier toont de auteur ook zijn eigen maatschappelijke betrokkenheid en gedrevenheid om foutieve analogieën tussen het einde van het Romeinse Rijk en de hedendaagse westerse migratieproblematiek, bijvoorbeeld geuit door Mark Rutte, te bestrijden. In dit boek met een enigszins staccato schrijfstijl en indeling, worden soms hoge eisen gesteld aan de lezer: er passeren heel veel namen de revue. Het resultaat is een compleet overzicht van een onderwerp waar elke classicus meer van zou moeten weten en dat aanzet tot verdere studie. De jury waardeert dan ook de aanwezige reflectie op het bronnenmateriaal en de mooi becommentarieerde bibliografie.
De shortlist bestaat, kortom, uit drie heel diverse boeken die elk hun eigen bijdrage leveren aan de bestaande Nederlandstalige literatuur over de oudheid. Een kaleidoscopisch en erudiet essayistisch werk waarin grenzen centraal staan, een goed gekaderde verzameling vertalingen van teksten door en over vrouwen die voorheen minder goed ontsloten waren, en een diepgravend specialistisch werk dat op een informatierijke manier clichés aanvecht en de als hard voorgestelde grens tussen het Romeinse en het Frankische Rijk verzacht. Deze boeken slaan elk op hun manier een brug tussen de klassieke oudheid en het heden. Daarmee is de jury in haar nopjes. En het zorgde voor een plezierige discussie.
De jury was unaniem in haar oordeel om de Homerusprijs 2025 toe te kennen aan een verrassend, grondig uitgewerkt, prikkelend en soms ontroerend werk: Zwerven langs de limes. De randen van het Romeinse Rijk van Luc Devoldere. ◼
Over de juryleden
Patrick De Rynck is auteur, vertaler, recensent en hoofdredacteur van het digitale oudheidplatform Hic et Nunc.
Berenice Verhelst is universitair docent Griekse taal en literatuur aan de Universiteit van Amsterdam.
Janric van Rookhuijzen is acquirerend redacteur bij Amsterdam University Press en postdoctoraal onderzoeker aan de Radboud Universiteit Nijmegen.
Leoniek Koster was tot en met 2025 jurysecretaris van de Homerusprijs. Ze is classica en taalkundige en werkt als docent in het voortgezet onderwijs.
Dit juryrapport verscheen ook op papier in Hermeneus 97.2.
